धान दिवसको चर्चा र अर्थतन्त्रमा योगदान «

धान दिवसको चर्चा र अर्थतन्त्रमा योगदान

यस वर्ष मनसुन सामान्यभन्दा आठ दिनअगाडि असार ५ गते आइपुगेपछि कृषकमा उत्साह छाएको छ । नेपालको आर्थिक समृद्धि मनसुनसँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएको छ । झन्डै दुईतिहाइ खेतीयोग्य जमिनमा सिँचाइको राम्रो स्रोत नभएकाले कृषिमा निर्भर रहेको नेपालको ४.८५ ट्रिलियन रुपैयाँको अर्थतन्त्र वर्षाको पानीमा निर्भर रहेको छ । एउटा महत्वपूर्ण खेती इनपुटको रूपमा रहेको रासायनिक मलको सहज उपलब्धता हुन सकेन । उर्वरकले बिरुवाहरूलाई आवश्यक पर्ने पोषक तत्वहरू समावेश गर्छ, जस्तै— नाइट्रोजन, फस्फोरस र पोटासियम, उनीहरूको वृद्धि बढाउनका लागि । बारम्बार अभावका कारण नेपाली कृषकहरूले अनन्त मारमा परेकाले प्रमुख धान रोप्ने सिजनअगावै संकटबाट बच्न भारतबाट रासायनिक मल ल्याउने प्रयास भए पनि त्यो सार्थक भएन । कृषि मन्त्रालयले धान रोप्ने सिजनमा मलको संकट हुन नदिन ६० हजार टन युरिया र २० हजार टन डायमोनियम फस्फेट (डीएपी) माग गरेको थियो । नेपालको अर्थतन्त्रको मुख्य आधार कृषि हो, कुल श्रमशक्तिको करिब ६० प्रतिशत रोजगारी र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा २५.८३ प्रतिशत योगदान रहेको छ । भारतबाट अपेक्षित ढुवानी हुन नसकेमा अन्य देशबाट मल ल्याउने ‘प्लान बी’ मा सरकार रहेको थियो । तर, ठोस विकास हुन सकेन ।
गत वर्ष अक्टोबरमा परेको अविरल वर्षाका कारण आएको बाढीका कारण यस वर्ष नेपालको धान उत्पादन करिब ५ लाख टनले घटेको अनुमान छ । कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयका अनुसार गत वर्ष ५६ लाख २१ हजार टनको तुलनामा यस वर्ष ४ लाख ९१ हजार ८५ टनले धान उत्पादन घटेको छ । बेमौसमी भारी वर्षाले मुख्यतया लुम्बिनी र सुदूरपश्चिम प्रदेशका धानबालीको ठूलो क्षेत्रमा असर गरेको छ । सुदूरपश्चिम प्रदेशमा खाद्यान्न बालीको उत्पादन ३१.४९ प्रतिशतले घटेको अभिलेखले देखाएको छ । प्राकृतिक प्रकोपले लुम्बिनीमा १८.३८ प्रतिशत, कर्णालीमा ८.७६ प्रतिशत, प्रदेश १ मा ३.२४ प्रतिशत, प्रदेश १ मा २०.९३ प्रतिशत र बागमती प्रदेशमा ०.३५ प्रतिशतले उत्पादन घटाएको छ । गत साउनदेखि फागुनसम्मको आठ महिनामा नेपालले ३६ अर्ब ७६ करोड ५७ लाख ५८ हजार रुपैयाँको धान र चामल आयात गरेको छ । गत वर्षको यसै अवधिमा ३५ अर्ब १५ करोड ३४ लाख ८१ हजार रुपैयाँको धानचामल आयात भएको थियो । नेपालमा भारत, अमेरिका, भियातनाम, जापान, थाइल्यान्डबाट समेत धान, चामल आयात भएको भन्सारले जनाएको छ । २०७७÷७८ मा नेपालमा ५१ लाख ३० हजार मेट्रिक टन धान उत्पादन भएको कृषि विकास मन्त्रालयको तथ्याङ्क छ । २०७६÷७७ मा नेपालमा ५६ लाख २१ हजार मेट्रिक टन धान उत्पादन भएको थियो । तर, यो उत्पादनले नेपाललाई नपुगेपछि विदेशबाट आयात हुँदै आएको छ ।
वर्षाको उत्कर्षको समय हो, तर झरीका थोपाहरू कुनै पनि वर्ष सबैतिर समान भने हुँदैनन् । कहाँकहाँ पर्याप्त पानी प¥यो र कताकता पानी नपरेर धानको बीउ नै सुक्यो भन्ने कुराको फेहरिस्त हरेक वर्ष फरक–फरक हुने गर्छ । हरेक वर्षको असार १५ लाई राष्ट्रिय धान दिवसका रूपमा पनि मनाउने चलन छ । यस वर्षको राष्ट्रिय धान दिवस अलिक फरक छ, फरक परिवेशमा धान दिवसका दहीचिउरा अनि आँपहरू उपभोग गरिनेछ । कृषिप्रधान देश नेपाल अहिले आएर वैदेशिक रोजगारदाताहरूको सर्वप्रिय थलो भएको छ । यसको कारण हो— कोदालो लिनुपर्ने हातमा पर्न आएको पासपोर्टको मोह । हरेक वर्ष धान दिवसमा दुईवटा कुरालाई मुख्य केन्द्र बनाइन्छ, एउटा कृषिमा आधुनिकीकरण अनि अर्को खाद्यान्न आयातमा न्यूनीकरण । यस वर्षको बजेटमा आयात र कृषि आयात ३० प्रतिशतले घटाउने कुरा छ । बाँझो खेतबारी राखेर बोराका बोरा चामल, दाल, गहुँ आदि हामी आयात गर्ने गर्छाैं, जुन नेपाली स्वाभिमान अनि कृषिकर्मको आदर्शविरुद्ध हो भन्दा फरक पर्दैन । हाम्रा माटो अनि खोलाका पानीको घनत्वको गहिराइसम्म उत्पादकत्व अनि पौरख लुकेको छ । हुन त नेपालको कुल धानखेती हुने करिब २१ प्रतिशत क्षेत्रफलमा मात्र सिँचाइ सुविधा उपलब्ध रहेको तथ्यांकले बताउँछ । तर, आकाशे पानी अनि रसिलो माटोका कारणले अन्य भूमि पनि धानखेतको प्रतिकूल नै भने छैनन् । अब राष्ट्रिय धान दिवसमा नेपालीहरूमा कृषिकर्मप्रतिको एउटा अठोटको खाँचो छ । इतिहास पल्टाएर हेर्दा १९७० को दशकअघि नेपाल विश्वका थोरै मात्र चामलका निर्यातकर्ता देशहरूमा गनिने पाइन्छ भने गएका केही दशकमा हामी सर्वाधिक आयातकर्ता भएका छौं । हामी आयात धेरै र निर्यात कम भएकाले व्यापारघाटा सहन गरिरहेका छौं र बेलैमा कृषिकर्ममा ध्यान नदिने हो भने यसको परिणाम भविष्यका पुस्ताले भोग्नेछन् । दुई छाक खान र केही मानो बाँड्न सबै नेपालीलाई पुगोस् । माटोको जय होस् ।
यस आर्थिक वर्षमा १४ लाख ७३ हजार हेक्टर क्षेत्रफलमा धानखेती गरिएको थियो । त्यसबाट ५६ लाख २१ हजार मेट्रिक टन धान उत्पादन भएको देखिन्छ । देशमा धानको उत्पादन वृद्धि गरी खाद्य सुरक्षाको अवस्था सुधार गर्न, धानमा आत्मनिर्भर बन्न र उत्पादनलाई उद्योगसँग जोड्दै रोजगारी र आयमा वृद्धि गर्न सकिने आधारहरू रहेको भए पनि त्यो लागू हुन सकेन । चामल विश्वमा सबभन्दा राम्रो, सबभन्दा पौष्टिक र सबैभन्दा मुख्य प्रयोगमा आउने बाली हो । नेपालको सन्दर्भमा चामल निःसन्देह सबैभन्दा महŒवपूर्ण अन्न हो । हाम्रो सांस्कृतिक मान्यताअनुसार १५ असारलाई वर्षका लागि धान रोप्ने शुभ दिनका रूपमा लिइन्छ । नेपालको वार्षिक चाडपर्व, राष्ट्रिय धान दिवस (नेपाली राष्ट्रिय धान रोपाइँ दिवस) चामलको खेतमा प्रवेश गर्नुभन्दा पहिले गाउँमा ड्याङ बनाउने कार्यसँगै सुरु हुन्छ । धान रोप्ने मौसम फेरि सुरु भयो र यो सबैका लागि वर्षको सबैभन्दा महŒवपूर्ण मौसम हो । १६ लाख हेक्टर जमिनमा धानको फसल रोपिन्छ, जसको परिणामस्वरूप ५० लाख टन धानको कटनी हुन्छ र प्रतिव्यक्ति लगभग १ सय २० किलो मिल्ड चामलको उपभोग हुन्छ, नेपालीहरूले सबैभन्दा लामो समयसम्म धानलाई प्रमुख बालीको रूपमा कायम राखेका छन् ।
चामलले कृषिको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको २० प्रतिशत योगदान गर्छ, जुन कुल अनाज खाद्य उत्पादनको ५० प्रतिशतभन्दा बढी र नेपालीहरूका लागि क्यालोरी सेवनको झन्डै एक तिहाइ योगदान रहेको छ । देशभरका कृषकहरूले समयमै धान रोप्नका लागि आफ्नो खेतमा मकै र अन्य बाली काट्छन् । धान रोपाइँको व्यवसायमा सबै ठीक छैन, किनकि धानको वरिपरि एकजुट हुने देशले धान किसानहरूको अवरोधलाई बेवास्ता गरेको छ । यो सबै सरकारको तर्फबाट सुस्तीबाट सुरु हुन्छ । अत्यधिक आवश्यक रासायनिक मलको समयमै खरिदको साथ अनिवार्य संस्थानहरू जहिले पनि काम ढिला गर्ने संस्थाको रूपमा रहेको देखिन्छन् र कृषकहरूलाई थोरै विकल्पमात्र बाँकी रहन्छन् । तर, अत्यधिक मूल्यमा मल किन्न वा उनीहरूलाई पूर्ण रूपमा प्रयोग नगरी खेती गर्ने बाध्यता रहन्छ । तर, मलको अभावमा धान किसानहरूले मात्र सामना गर्नुपर्ने समस्या समधान हुन सकेको छैन । धानको उत्पादन बढ्न धानका लागि परम्परागत रूपमा प्रयोग हुने ठूलै जमिनहरू छिटो सहरीकरणको कारण घट्दै जाँदै छन् । धेरै हेक्टर जमिन पछि आवास, कोलोनीमा परिणत हुने क्रम जारी छ । धान उमार्ने जमिनमा अपार्टमेन्ट भवनहरू बन्दै छन् निर्माणकर्ताहरू पैसाको सट्टा उनीहरूको जग्गा छोड्ने प्रलोभनमा वा किसानलाई लोभ्याएर समेत यो कार्य हँुदै छ । नतिजास्वरूप, पहिले हरियो सुनहरी धानका खेतहरू अब कुरूप ठोस कंक्रिटको जंगलमा परिणत भएको छ । परम्परागत अनुमानले धानको जग्गाको सहरीकरणमा विगत दशकमा करिब १ लाख हेक्टर जमिनमा क्षति पु¥यायो ।
नेपालमा १९६० को दशकमा दक्षिण एसियामा सबैभन्दा बढी धान उत्पादनबाट झर्दै आजको सबभन्दा कममा पुगेको छ । घाटा हाम्रो हो, आफ्नो धानलाई चामल मन पराउने देशको रूपमा हामीले स्थायित्व दिन सकेनौ । सरकारको थोरै सहयोगले कृषकहरू धानको खेती पूर्ण रूपमा छोडेर अन्य पेसामा जानका लागि विकल्प खोज्दै छन् । यो उच्च समय हो कि सबै तहका सरकारहरूले धानलाई यसको हराएको महत्व पुनः प्राप्त गर्न मद्दत गर्न मिलेर काम गर्नुपर्ने आवश्यक र अनिवार्य भइसकेको छ । नेपालमा बयानात्मक अभिवादन ‘भात खानुभयो ?’ भन्ने र समयमा नै ठोस कार्ययोजना नभएमा यसको महत्वसमेत पूर्ण रूपमा हराउनेछ । धान नेपालभर १६ लाख हेक्टर जमिनमा रोपिएको छ र यो जनसंख्याको ६० प्रतिशतका लागि आयको प्रमुख स्रोत हो । देशको आर्थिक वृद्धि अधिकांश धान उत्पादनले नै निर्धारण गर्छ, किनकि धेरै नेपाली आफ्नो जीविकोपार्जनका लागि कृषिमा निर्भर छन् । प्रमुख रोपाइँ अवधिमा मलको अभावका कारण गत वर्ष कृषकहरूले ठूलो नोक्सानी भोग्नुप¥यो । आपूर्ति श्रृंखलामा अवरोधका कारण छिटपुट छोटो अभावहरू थिए । तर, अब यो गल्ती समाधान भएको आभास हुन्छ । समतल क्षेत्रका धेरै किसानहरू दक्षिणी सिमानानजिकका बजारहरूमा प्रतिबन्ध मल खरिद गर्न जान्छन्, किनकि त्यहाँ माग र आपूर्तिमा ठूलो अन्तर छ । कृषि मन्त्रालयका अनुसार रासायनिक मलको वार्षिक मागभन्दा आधिकारिक आयात कम छ ।
असारको १५ लागेपछि बादलहरू पूर्ण रूपले परिपक्व भएर पानीका धाराहरू बर्साउँछन्, माटोहरू पानीमा रुझेर हिलोको स्वरूपमा कमलो हुन्छन् अनि तिनै कमलो माटोमा हामीले छुपुछुपु धानका बिरुवाहरू रोप्छौं । यसै कारणले पनि होला, असारको १५ लाई राष्ट्रिय धान दिवसका रूपमा मानिन्छ । असारे महिनामा पानी प¥यो रुझाउने, असारे मासमा धान रोपेझैँ खेतमा लगायतका विभिन्न रोमाञ्चक र जनमानसमा प्रचलित गीतहरू पुस्तौँदेखि असारको सेरोफेरोमा लेखिएका र गाइएका छन् । तथापि, पहिले–पहिले जस्तो रोपाइँका गीतहरू खेतमा लाम लागेर धान रोप्दै सामूहिक रूपमा गीत गाउँदै गरिने धेरै कम मात्र पाइन्छ । यस्ता गीतहरू धान रोप्दै गाइने भएकाले सरल र सुस्तरी गाइन्छ, जसले गर्दा काम गर्ने खेतालाहरूले थकान बिर्सेर धेरै बेरसम्म रमाइलो गर्दै काम गर्न सक्छन् । हल गोरुले हिल्याएको हिलोमा छुपुछुपु धान रोपेर आपसमा रमाउँदै रोपाहार र बाउसेहरू एकापसमा हिलो छ्यापाछ्याप गरी हिलो खेलेर अन्न दिने माटोलाई माया गर्छन् र गीतका भाकामार्फत आपसमा माया पिरतीसमेत साट्ने गर्छन् ।
असारे मासको दबदबे हिलो छिः मलाई घीन लाग्यो,
पातली नानीलाई फरिया किन्दा ६ बीस रिन लाग्यो ।
खडेरीले फाटेको यो मन असारमै जोडौँला,
लाठे बनी आऊ कान्छा, सँगै पिरती गाँसौला.. ।
२०६० सालदेखि प्रत्येक वर्ष असार १५ गते धान दिवस मनाइँदै आएको छ । पखाला लागेका बेला दहीचिउरा खाएमा औषधिको काम गर्छ । यसैले दहीचिउरा खाने संस्कारले नेपाली संस्कृतिमा बृहत् रूप लिएको छ । यसरी असार १५ नेपाली समाजमा राष्ट्रिय सांस्कृतिक पर्व बन्न सफल भएको छ । यसरी धान रोपाइँ गरे खेतबाट सह बसी मनग्य उत्पादन हुने विश्वास रहेको छ ।

प्रतिक्रिया दिनुहोस्