कारोबार संवाददाता
सोमवार, बैशाख ९, २०७६
584

धितोपत्रको दोस्रो बजारमा स्थायी लेखा नम्बर (प्यान) अनिवार्य भएपछि ५ लाखभन्दा माथिको कारोबारमा कमी आएको भए पनि समग्र सेयर बजार भने सकारात्मक नै देखिएको छ । प्यान लागू गरिएपछि सेयर बजार परिसूचक पनि निरन्तर सुधारको गतिमा देखिएको छ । प्यान लागू भए पनि बजार झनै प्यानिक हुने मनोविज्ञानले लगानीकर्तालाई सताएको भए पनि वास्तविकता भने उल्टो देखियो । २०७६ वैशाख १ गतेदेखि लागू भएको ५ लाख रुपैयाँभन्दा धेरैको कारोबारमा प्यान अनिवार्य गरिएपछि साना तथा मझौला लगानीकर्ता भने उत्साहित भएको देखिन्छ । लगानीकर्ताका संघ–संस्थाले पनि धितोपत्र बोर्डलाई तत्काल सबैलाई अनिवार्य गरेर धेरै लगानीकर्ता बजारबाट बाहिरिन सक्ने भनेपछि ५ लाखको व्यवस्था भएको हो । वैशाख २ गते सोमबार नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) मा ५ लाख वा सोभन्दा बढीको सेयर कारोबार ५६ पटक भएको थियो । ५ लाखभन्दा कम रकमको सेयर कारोबार गर्ने लगानीकर्ता पनि स्वेच्छिक रूपमा प्यानमा आबद्ध हुन सक्ने व्यवस्था छ । सेयर बजारका लगानीकर्ताको सानो हिस्सालाई मात्र प्यान अनिवार्य हुने देखिएपछि लगानीकर्तामा देखिएको करको डर हटेको हो । प्यानको विषयलाई लिएर सेयर बजारमा फैलाइएको हाउगुजीबाट लगानीकर्ता आत्तिनुपर्ने अवस्था समाप्त भएको छ । गत सोमबारसम्ममा प्यानमा आबद्ध हुने लगानीकर्ताको संख्या १४ हजार ५३ पुगेको छ । स्वेच्छिक रूपमा प्यानमा आबद्ध हुने लगानीकर्तासमेत गरी यो संख्यामा लगानीकर्ताको आबद्धता देखिएको हो । वैशाख १ गतेदेखि ५ लाखभन्दा बढीको सेयर कारोबारमा प्यान अनिवार्य गरेपछि प्यानमा आबद्ध हुने लगानीकर्ताको संख्या भने बढ्दै गएको छ । तर, आन्तरिक राजस्व विभागसँग नेप्से तथा सेयर दलालको प्रणाली भने इन्टिग्रेट गरिएको छैन, जसले गर्दा प्यान लागू हुने गरी भएको कारोबारको प्रणालीमा कर गणना भने हुन सकेको छैन । हाम्रो करप्रणालीमा सेवाग्राही आफैं कर कार्यालय गएर घचघच्याएर कर तिर्नुपरिरहेको अवस्थामा ५ लाखभन्दा बढी रकमको कारोबारमा अहिले नै कर लाग्ने अवस्था पनि देखिन्न । नेप्सेले पनि प्यानमा आबद्ध हुनका लागि लगानीकर्ताहरूलाई प्रोत्साहित मात्र गर्दै आएको छ । पछिल्लो समयमा प्यानका कारण ठूलो रकमको कारोबारमा देखिएको कमी तथा लगानीकर्तामा करको मनोविज्ञानले पारेको असरका विषयमा सरोकारवालाहरूसँग कारोबारले गरेको कुराकानीको सार :

प्यानसँग लगानीकर्ता डराउनुपर्ने नै छैन
भरत रानाभाट
अध्यक्ष
नेपाल स्टक ब्रोकर एसोसिएसन
धितोपत्रको दोस्रो बजारमा प्यानको विषयलाई लिएर धेरै हाउगुजी बनाइयो । वास्तवमा यो नकारात्मक विश्लेषण धेरै भएर पनि हो । सेयर बजारलाई व्यवस्थित बनाउनका लागि प्यान लागू गर्नु आवश्यक पनि हो । यसभन्दा अघि पनि १० लाखभन्दा धेरैको साधारणसेयरमा आवेदन दिँदा समेत प्यान अनिवार्य थियो । प्यानसहित आवेदन बुझाएका नै थिए त । त्यसका साथै दोस्रो बजारमा प्यान लागू भएपछि बजारले नकारात्मक प्रतिक्रिया त जनाएन नि !
प्यान सबैलाई अहिले नै अनिवार्य गर्दा गाउँगाउँमा साधारण सेयरमा लगानी गरेका लगानीकर्ता छन् । तिनीहरूले १० कित्ता सेयर पारेका छन् । त्यो १० कित्ता सेयर बिक्री गर्नका लागि प्यान अनिवार्य गर्दा प्यान लिन आउनका लागि नै दुई दिनसम्म लाग्ने अवस्था छ । त्यसैले ती लगानीकर्ताहरूलाई सहज हुने गरी पूर्वाधार बनाउन तयार भएको खण्डमा, अनिवार्य गरेको खण्डमा उपयुक्त हुन्छ ।
अहिले दोस्रो बजारमा प्यान अनिवार्य गरिनु उपयुक्त समय होइन भन्नु गलत हो भन्ने लाग्छ । बजारमा कुनै पनि नयाँ कुरा आउँदा हतार भयो, केही समय कुर्नुपर्ने थियो भन्ने कुरा भइरहन्छन् । तर, जहिले सुरु गरे पनि यो भन्ने कुरा रोकिँदैन । त्यसैले जहिले सुरु भयो, त्यही समय उपयुक्त हो । बजार व्यवस्थित गर्नका लागि सुरु हुने नयाँ कुरा जुनसुकै समयमा आएको भए पनि उपयुक्त नै हुन्छ भन्नुपर्छ ।
कुनै कम्पनी खोलेर सेयर बजारमा लगानी गर्दा प्यानसँग कुनै समस्या नभएका लगानीकर्तालाई व्यक्तिगत लगानीकर्ताको सन्दर्भमा प्यान लागू हँुदा समस्या हुनुपर्ने नै होइन । समग्र बजार तथा लगानीकर्ताको पक्षमा भएका नीतिगत सुधारलाई स्वीकार गरेर सुधारलाई स्वीकार गर्नु नै बजारका लागि हितकर हुन्छ ।
सेयर बजारमा कालोधन नियन्त्रण गर्नका लागि प्यान लगाइएको भन्ने कुरा गलतजस्तो लाग्छ । सेयर बजारमा हुने कारोबार सबै बैंकिङ कारोबार नै हो । बैंकिङ कारोबार हुने भए पनि कालोधन कसरी आउन सम्भव छ । कालोधन आउने माध्यम बन्द भयो भने प्यान लागू भएपछि बजार किन यसरी सुधारको गतिमा देखियो त ? त्यसैले बजारलाई व्यवस्थित गर्न सुरु भएको प्यानसँग लगानीकर्ता डराउनुपर्ने नै छैन । प्यानको विषयलाई लिएर बजार हल्ला गरेर बजारलाई चलाउन खोज्नु वा प्रभावित पार्न खोज्नु गलत हो ।

प्यान लगाउँदैमा कालोधन नियन्त्रण हुन्छ भन्नु गलत
छोटेलाल रौनियार
अध्यक्ष
नेपाल इन्भेस्टर्स फोरम
नेपाल सरकार अर्थ मन्त्रालयले सेयर बजारमा कारोबार गर्दा स्थायी लेखा नम्बर (प्यान) अनिवार्य गराउन नपाल धितोपत्र बोर्डलाई निर्देशन दिएपछि वैशाख १ गतेदेखि लागू भएको छ । बोर्डले मन्त्रालयको निर्देशन पाएपछि तत्काल लागू नगरी सेयर बजार सम्बद्ध पक्षहरूसँग छलफल गरेर २०७६ वैशाख १ गतेदखि ५ लाखभन्दा माथिको सेयर कारोबारमा प्यान अनिवार्य गरेको छ । यस सन्दर्भमा नेपाल इन्भेस्टर्स फोरमले पनि आफ्ना विषयहरू राखेको थियो । सरकार तथा धितोपत्र बजारको नियामक निकायले प्यान लगाउनुभन्दा अघि सेयर बजारका लगानीकर्तालाई प्यानसम्बन्धी चेतना दिलाएर अनिवार्य गर्दा राम्रो हुन्छ । त्यसका साथै कुनै एक क्षेत्र मात्र नभई देशभर आवश्यक व्यवस्था गरेर लागू गरेको भए उपयुक्त हुने तथा कार्यान्वयन पनि प्रभावकारी हुन्छ । त्यसका साथै विदेशमा रोजगारीका लागि गएका नेपालीले पनि लगानी गर्ने उपयुक्त व्यवस्था गरेर प्यानको व्यवस्था हुनुपर्छ । प्यानका कारण विदेश गएका नेपाली सेयर बजारमा लगानी गर्नबाट वञ्चित हुन नपरोस् ।
धितोपत्र बोर्डले प्यान लागू गर्दा एक दिनमा ५ लाख रुपैयाँभन्दा धेरैको सेयर खरिद गरेको खण्डमा अनिवार्य हुने भनेको छ । बिक्री गर्दा प्यान नचाहिने हो भने धितोपत्र बजार झनै समस्यामा हुन्छ । बिक्री गरेर भाग्ने सम्भावना धेरै हुन्छ । त्यसैले सेयर खरिद वा बिक्री दुवैमा प्यान अनिवार्य हुनुपर्छ ।
सेयर बजारमा लगानी गर्ने लगानीकर्ताका लागि अनिवार्य गरिए पनि अर्थ मन्त्रालयका कर्मचारीले नै प्यान लिएका छैनन् । सेयर बजारका लगानीकर्ताले सरकारलाई पुँजीगत लाभकर तिर्दै आएका छन । त्यसका साथै धितोपत्र बोर्ड, नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से), केन्द्रीय निक्षेप सेवालाई समेत शुल्क बुझाउँछन् । प्यान लगाउने सन्दर्भमा इन्भेस्टर्स फोरमले विरोध गरेको होइन । प्यान लगाउनुपर्छ र त्यसका लागि सबैलाई सचेत गराउनु जरुरी हुन्छ ।
सेयर बजारका साना तथा मझौला लगानीकर्तालाई अप्ठ्यारो पर्ने गरी कुनै पनि नीति–नियम ल्याउनु हुँदैन । भोलिका ठूला लगानीकर्ता भनेका आजका साना तथा मझौला लगानीकर्ता नै हुन् । त्यसैले उनीहरूलाई बजारमा बचाउनुपर्छ । लगानीकर्ताले तिर्ने ७.५ अन्तिम कर भनिएको भए पनि अहिलेसम्म कार्यान्वयन हुन सकेको छैन । सरकारले पुँजीगत लाभ करमा वृद्धि ग-यो, लगानीकर्ताले त्यसको विरोध गरेनन् । तर, त्यो नै अन्तिम कर हुनुपर्छ भन्ने हाम्रो भनाइ हो ।
प्यान लागू भएपछि बजार के हुने हो भनेर लगानीकर्ताले निर्णय गर्न नसकेको अवस्था थियो । तर, ५ लाखभन्दा कम गर्दा धेरै लगानीकर्ता सकारात्मक भए । त्यसले बजारलाई खासै असर पनि गरेन । भोलिका दिन सबैलाई प्यान अनिवार्य हुन्छ-हुँदैन त्यो भन्न सकिँदैन । तर, साना तथा मझौला लगानीकर्तालाई प्यान अनिवार्य गरिए धेरै लगानीकर्ता बजारबाट बाहिरिन्छन् । अहिले देशका कुना–कुनाबाट सेयरको आवेदन आउने गरेको छ । त्यसलाई सरकारले प्यान अनिवार्य गरेको अवस्थामा कसरी व्यवस्थापन गथ्र्यो भन्ने योजनाबिना नै प्यान लागू गरेको देखिन्छ ।
सेयर बजारमा हुने आर्थिक कारोबार पनि बैंकमार्फत नै हुन्छ । धितोपत्र ब्रोकरले सेयर बिक्री गरेबापत लगानीकर्तालाई चेक दिन्छ भने खरिद गराएको खण्डमा पनि चेक नै लिने गर्छन् । सेयरको कारोबार पूर्ण रूपमा बैंकिङ च्यानलमार्फत हुने भएकाले कालोधन आउने भन्ने सम्भावना नै छैन, तर पनि सरकारलाई सेयर बजारमा कालो धन आएको शंका लागेको खण्डमा जुनसुकै समयमा अध्ययन–अनुसन्धान गर्न सक्छ । त्यसैले प्यान लगाउँदैमा कालोधन नियन्त्रण हुन्छ भन्नु गलत हो । बजारमा कालोधन आउन नगदमा सेयरको कारोबार हुनुपर्छ । त्यो सम्भव नै छैन ।

पूर्वतयारी विनै लागू गरियो
उत्तम अर्याल
अध्यक्ष
नेपाल सेयर लगानीकर्ता संघ
सेयर बजारलाई तलमाथि गर्न भनेर प्यानको प्रोपोगान्डा सुरु गरिएको हो । सेयर बजार निरन्तर ओरालो लागेर लगानीकर्ताको मनोबल कमजोर भएको अवस्थामा प्यान अनिवार्य गराएर बजारको सुधारका लागि हो भन्न मिल्दैन । हामी नेपालीहरू कर भनेपछि डराउँछांै । कर भनेको नकारात्मक रूपमा मात्रै लिने सोचलाई सरकार तथा सम्बन्धित पक्षहरूले परवर्तन गराउन सक्नुपर्छ । अहिलेको अवस्थामा लगानीकर्तालाई प्यानका विषयमा सुसूचित गरेर पछि लागू गर्न सेयर लगानीकर्ता संघले भनेकै हो । तर पनि सरकारले हतार गरेर तानाशाही शैलीमा गरेको निर्णयलाई कार्यान्वयन गरेको छ ।
बजारमा सेयर कारोबार गर्ने लगानीकर्ताको प्यान अनिवार्य भनेपछि घट्न थालेको थियो । सेयर लगानीकर्ताले खरिदकर्ताका लागि मात्र प्यान अनिवार्य गर्न नहुने भनेर संघर्ष नै गरेको अवस्था हो । खरिदकर्ताका लागि सबै लगानीकर्तालाई अनिवार्य गरिएको भए सेयर बजार क्र्यास हुन्थ्यो । सरकारले बजारलाई गम्भीर रूपमा नलिएको हुनाले लगानीकर्ताको बजारप्रतिको विश्वाससमेत कमजोर भएको हो । सरकारले प्यान भ्याटजस्ता विषयहरूलाई बजार घटाउने र बढाउने माध्यमका रूपमा प्रयोग गरेको देखिन्छ । प्यान लगाउँदा लगानीकर्तालाई घाटा हुन्छ भन्ने छ । राज्य र लगानीकर्ता दुवैलाई फाइदा हुने हो भने सरोकारवालाहरूसँग छलफल गरेर मात्र लागू गर्नुपर्छ ।
खरिददाताले अनिवार्य रूपमा प्यानमा दर्ता भएको हुनुपर्ने भनेको छ । यसले बजारलाई थप घटाउन मद्दत गरेको छ । जिल्ला–जिल्लाहरूमा यसलाई कार्यान्वयन कसरी गर्ने ? पूर्वतयारी नै नगरी बजारलाई तलमाथि गर्ने खालको नीति लिने विषयमा सरकार तथा सम्बन्धित निकायहरू पनि सोच्नुपर्छ ।
कुनै पनि नीति सेयर बजार सूचक घटाउन वा बढाउन भनेर निर्माण गर्ने होइन । नीति बनाउँदा समग्र बजारलाई दीर्घकालीन रूपमा कस्तो प्रभाव पर्छ त्यसलाई हेर्नुपर्छ । सरकारले तानाशाही प्रवृत्तिमा निर्णय गर्नु भएन भन्ने मात्र हाम्रो तर्क हो । बजारलाई तथा लगानीकर्ताको मनोबललाई तलमाथि गर्ने खालका नीति ल्याउँदा विज्ञ समूहसहित सरोकारवालाहरूसँग छलफल गरेर उपयुक्त सुझावअनुसार जानुपर्छ भन्ने लगानीकर्ताको भनाइ हो ।
अहिले कार्यान्वयनमा आएको ५ लाखभन्दा थोरैको सेयर कारोबार प्यान आवश्यक नहुने व्यवस्थाका लागि पनि लगानीकर्ताले ठूलै संघर्ष गर्नुप-यो । यदि यो व्यवस्था नगरेको भए सेयर बजार क्र्यास नै हुने अवस्थामा पुगेको थियो । १० कित्ता सेयर खरिद गर्दा पनि प्यान आवश्यक भनेर नीति ल्याउने, तर सरकारले लगानीकर्ताले चाहेको समयमा प्यान दिन सक्षम छ कि छैन भनेर नहेर्ने । सबै लगानीकर्तालाई प्यान अनिवार्य गर्दा सरकारले प्यान दिन सक्थ्यो कि सक्दैनथ्यो ? त्योअनुसारको पूर्वाधार सरकारले तयार गरेको थियो त ? त्यतिमात्र होइन, धितोपत्र बजारको नियामक निकायले प्यानका सन्दर्भमा कुनै सूचना प्रकाशित गरेर लगानीकर्तालाई आह्वानसमेत गरेको अवस्था छैन । हामीले राज्यसँग झगडा गर्न खोजेको होइन । हामी सेयर लगानीकर्ताले सेयर खरिद गर्न चाहेको समयमा प्यानका कारण खरिद गर्नबाट वञ्चित हुन भएन ।
सरकारले करिब एक वर्ष बित्न लागेको अवस्थामा समेत बोनस र हकप्रद सेयरको पुँजीगत लाभकरको विषय टुङ्गो लगाउन सकेको छैन । सेयर लगानीकर्ताले प्यानको विरोध गरेको होइन । जुन प्रक्रियाबाट पूर्वतयारीबिना नै लागू गरिएको छ, त्यसको विरोध गरेको हो ।