समीर रेग्मी
सोमवार, श्रावण २७, २०७६
646

पछिल्लो समयमा आएर युरोपेली अर्थतन्त्र र अमेरिकी अर्थतन्त्र पनि जापानी ढाँचाको मन्दीमा जान सक्ने आकलन गर्न थालिएको छ ।

पश्चिमा अर्थशास्त्रीहरूले जापानीकरणको त्रासलाई सुरुमा किन कम आँके भन्ने विषय उनीहरूको हालको अवस्थामा यी मुलुकहरूमा देखा परिरहेको प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष प्रभावलाई बेवास्ता गरेकाले नै हो । पाका उमेरका मानिसको संख्यामा भइरहेको तीव्र वृद्धि र तुलनात्मक रूपमा आप्रवासीको संख्यामा देखिएको कमीका कारण पनि जापानीकरणको अवस्था आउन सक्छ ।

१९५४ देखि १९७२ सम्म जापानी अर्थतन्त्र बियरको फिँज उठेको जस्तो गरी विकास भएको थियो । अमेरिकाबाट सहयोग पाएपछि र आन्तरिक आर्थिक सुधार गरेपछि जापान १९५० को दशकदेखि १९७० को दशकसम्म ह्वात्तै माथि उठ्न सफल भएको थियो । योभन्दा पनि स्वयं जापानले औद्योगीकरण ग¥यो र पूर्वी एसियामा पहिलो विकसित मुलुक भयो । १९६७ देखि १९७१ सम्मको ‘द जापानिज इकोनोमिक इयरबुक्स’ ठूलो आर्थिक वृद्धिको प्रमाण हो । १९६७ मा वर्ष पुस्तिकाले भनेको छ, “१९६६ मा जापानी अर्थतन्त्रले सुरुमा अनुमान गरिएभन्दा तीव्र दरमा वृद्धि हासिल गरेको थियो ।” १९६८ मा वर्ष पुस्तिकाले १९६५ को शरद ऋतुमा पीँधैमा गएपछि जापानी अर्थतन्त्रले पुनः वृद्धिलाई निरन्तरता दिएको उल्लेख गरेको छ । भारी उपभोग र ठूलो परिमाणको निर्यातले जापानी अर्थतन्त्रको वृद्धिमा ठूलो योगदान गरेको थियो ।
तर १९९० को दशकमा आएर जापानी अर्थतन्त्र लामो मन्दीको चपेटामा फस्यो । यो मन्दीले १९८० को दशकमा हासिल भएको चमत्कारिक आर्थिक वृद्धि धराशायी भयो ।
अहिले पछिल्लो समयमा आएर युरोपेली अर्थतन्त्र र अमेरिकी अर्थतन्त्र पनि जापानी ढाँचाको मन्दीमा जान सक्ने आकलन गर्न थालिएको छ । कतिपय मानिस अभैm पनि युरोपेली मुलुक अमेरिका जापानीकरण नहुनेमा आशावादी रहेका छन् । केही मूलधारका अर्थशास्त्रीहरूले न्यून वृद्धि, कमजोर अवस्थाको मुद्रास्फीति र न्यून ब्याजदरको अवस्था देखिए पनि नीति निर्माताका लागि यससँग जुझ्न प्रशस्त उपाय भएको तर्क राख्दै आएका छन् । यद्यपि उनीहरूले जापानीले साहसी खालको नीति ल्याउनुपर्ने सुझाव दिएका थिए । अन्यथा जापानलाई पुरानो आर्थिक विकासको ढाँचाबाट मुक्ति पाउन गाह«ो हुने सुझाव उनीहरूको थियो । जापानीकरण नीति निर्माताको प्रमुख गल्तीका रूपमा देखा प¥यो । तर, त्यो गर्नैपर्ने थियो ।
यद्यपि माथि उल्लेख गरिएका धारणा अन्धविश्वासयुक्त र आधारहीन आशा हो । युरोप र अमेरिका जापानीकरणको मारमा परिसकेका छन् । २००८ को विश्वव्यापी वित्तीय संकटपछि युरोप र अमेरिकामा आर्थिक सुधार अत्यन्त सुस्त र धेरै नीति–निर्माता, राजनीतिज्ञ र अर्थशास्त्रीहरूले गरेको अनुमानको तुलनाा कम सहन सक्ने किसिमको देखिएको छ ।
विशेष गरी युरोप पुनः क्षेत्रिय आर्थिक सुस्त वृद्धिको अवस्थामा प्रवेश गर्ने चिन्ता बढेको छ । युरोपको केन्द्रीय बैंकहरूले आफ्नो वृद्धि प्रक्षेपण घटाउन थालेका छन् । आफ्नो मुद्रास्फीतिको लक्ष्य अधिक आशावादी भएको उनीहरूले बताएका छन् । सुरुमा युरोजोनको आर्थिक वृद्धि यो वर्षका लागि १.९ प्रतिशत अनुमान गरिएको थियो । पछि फेब्रुअरीमा गएर यसलाई १.३ प्रतिशतमा झारियो र जुनमा १.२ प्रतिशतमा झारियो । अप्रिलमा आईएमएफको विश्वव्यापी आर्थिक परिदृश्य प्रतिवेदनले पनि युरोजोनको वृद्धि प्रक्षेपणलाई यो वर्षका लागि ०.३ प्रतिशत बिन्दुले घटाएर १.३ प्रतिशत कायम ग¥यो र आगामी वर्षका लागि १.५ प्रतिशत कायम गरेको छ ।
युरोपेली आयोगको प्रक्षेपणअनुसार जर्मनीको वृद्धिमा यो वर्ष ०.५ प्रतिशतले वृद्धि हुने देखिएको छ । मार्च महिनामा जर्मनको म्यानुफ्याक्चरिङ पर्चेजिङ मेनेजर्स सूचक (पीएमआई) ४४.१ मात्रै थियो । या २०१२ देखिकै न्यून र संकुचन र विस्तार देखाउने लाइन ५० भन्दा अत्यन्त तल हो ।
मार्च महिनामा ओईसीडीले गरेको प्रक्षेपणले पनि यो वर्ष युरोजोनको वृद्धि १ प्रतिशतमा र आगामी वर्ष १.२ प्रतिशत हुने देखाएको छ । अमेरिकी वृद्धिका लागि आईएमएफले गरेको प्रक्षेपण यो वर्षका लागि घटाएर २.३ प्रतिशत कायम गरिएको छ । यो २०१८ मा २.९ प्रतिशत थियो र २०२० मा १.९ प्रतिशत मात्रै हुने प्रक्षेपण गरिएको छ । इन्टरनेसनल इकोनोमिक्सका लागि पिटरसन इन्स्टिच्युटका अध्यक्ष अप्रिलमा युरोप जापानीकरणतर्फ जान सक्ने जोखिम वास्तविक भएको संकेत गरेका थिए । बैंक अफ अमेरिका र सोसाइट जेनेरालले पनि युरोजोन जापानीकरण हुन सक्ने उल्लख गरिसकेको छ ।
जापान सामान्य वृद्धि, मुद्रास्फीति र ब्याजदर ओरालो लागेको लगातार चौथो दशक भइसकेको छ । अमेरिकामा पनि धेरैभन्दा धेरै अर्थशास्त्री आगामी सुस्त आर्थिक वृद्धिप्रति चासो व्यक्त गर्न थालेका छन् । केहीले फेडलाई ब्याजदर कटौतीका लागि आग्रह गर्दै आएका छन् ।
अमेरिका र युरोपमा पनि मुद्रास्फीति ओरालो लाग्नु, ब्याजदर ओरालो लाग्नु र वृद्धि ओरालो लाग्नुजस्ता कारणले जापानीकरणको सेरोफेरो मण्डराएको जस्तो देखिएको मात्रै होइन, यो वास्तविक हुने देखिन्छ । पाका उमेरका मानिसको संख्यामा भएको वृद्धि, आम्दानी तथा सम्पत्तिमा बढ्दो असमानताजस्ता विषयले पनि अमेरिका र युरोपमको अवस्था भयावह हुन थालेको छ । यी मुलुकमा माग ओरालो लाग्न थालेको छ भने वृद्धिको अवस्था क्षीण बन्दै गएको छ ।
विभिन्न कारणले वृद्धि कमजोर हुन सक्ने देखिएको छ । यो प्रक्रियालाई अमेरिका र युरोपजस्ता मुलुकका नीति निर्माता, अर्थशास्त्री र राजनीतिज्ञले बेवास्ता गरेकोे देखिन्छ । उदाहरणका लागि दिगो न्यून ब्याजदर तथा ऋणत्मक ब्याजदरले पनि संस्थागत एकता र वित्तीय संस्थाहरूको संचालन क्षमतालाई क्षय गर्न सक्छ । यस्तो अवस्थामा कर्जा प्रवाह सीमित हुन जान्छ । भविष्यको अपेक्षाबाट अर्को अप्रत्यक्ष प्रभाव पर्न सक्छ । यदि लामो अवधिसम्म वृद्धि र मुद्रास्फीति दर न्यून रह्यो भने परिवार र कम्पनीहरूले आफ्नो उपभोग र लगानी निर्णयलाई घटाउन वा बन्द गर्न सक्नेछन् । यसले लामो अवधिमा न्यून वृद्धि र न्यून मुद्रास्फीतिको समस्या आउन सक्छ ।
पश्चिमा अर्थशास्त्रीहरूले जापानीकरणको त्रासलाई सुरुमा किन कम आँके भन्ने विषय उनीहरूको हालको अवस्थामा यी मुलुकहरूमा देखा परिरहेको प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष प्रभावलाई बेवास्ता गरेकाले नै हो । पाका उमेरका मानिसको संख्यामा भइरहेको तीव्र वृद्धि र तुलनात्मक रूपमा आप्रवासीको संख्यामा देखिएको कमीका कारण पनि जापानीकरणको अवस्था आउन सक्छ । हाल अमेरिकामा ट्रम्पले आप्रवासीमाथि कडाइ गरिरहेका छन् । यदि आप्रवासीमाथि नियन्त्रण गर्ने हो भने अमेरिकाले आफ्नो कृषि र अन्य म्यानुफ्याक्चरिङ क्षेत्रमा सस्तो कामदार पाउन छोड्छ र अमेरिकी उत्पादन पनि महँगो पर्न जान्छ ।